VI.  ZEG MAAR JA.

Verzamelde opstellen door Jan Ligthart 1917

I.

"Meester, daar is iemand om u te spreken." De meester gaat naar de schoolgang en ziet daar een man staan met een jongen van een jaar of tien. Die jongen is een van zijn leerlingen en die man is zeker de vader. "Wat blieft u?" vraagt de meester met een nog al vriendelijk gezicht.
"Meester, ik wou u vragen, of Piet eens een dag vrij mocht hebben, om met me te gaan vissen."
Nu betrekt het gezicht van de meester.
"Een dag vrij? Om te gaan vissen? Neen, dat kan ik onmogelijk toestaan."
Doch nu betrekt er ook een ander gezicht. Piet staat naast zijn vader, netjes met zijn petje in de hand en de ogen blij verwachtend naar de meester opgericht. Nu de meester echter spreekt van onmogelijk toestaan, beginnen zijn lipjes wat te trillen en komt er iets zenuwachtigs in zijn ogen.
"Want ziet u," gaat de meester voort, "als hij een dag wegblijft, mist hij weer zoveel, dat de andere kinderen dan natuurlijk hebben, en als hij dan terugkomt, begrijpt hij niet, wat we dan weer behandelen."
"Maar Meester, hij blijft nooit thuis,"
"Ja, dat is ook maar goed ook, want hij is toch al niet van de vlugste, en als hij thuis bleef zou hij zeker nog meer achterraken en niet verhoogd worden."
De vader zwijgt een ogenblijk. Hij is een bescheiden man en de meester heeft natuurlijk gelijk. Als Piet een dag niet op school komt, leert hij die dag niet, en dan leren de andere kinderen wel, en dan raakt Piet dus achter. Daar is niets tegen in te brengen. Die goede man denkt, dat leren hetzelfde is als bijvoorbeeld aardappelen poten: als je ze in de grond steekt, zitten ze en blijven ze zitten. Hij heeft er helemaal geen idee van, dat de leeraardappeltjes, die wij poten, weer net zo vrolijk uit de grond springen als wij ze er in hebben gestopt, en dat je ze er wel tienmaal in moet stoppen, eer ze eindelijk voor goed blijven zitten. En hij kan de meester dus onmogelijk tegenspreken.
Toch - hij voelt het warme handje van zijn jongen, die naast hem staat, in zijn hand - toch kan hij 't verzoek nog niet opgeven. Hij had thuis tegen Piet gezegd, dat hij net zo lang vragen zou, tot de meester ja zei, en in die zekerheid was Piet blij met hem naar school gegaan. En; dan, hij had er zelf ook zo'n plezier in. Hij had maar zo zelden een dag vrij, en 't kon nu dus net zo mooi. Als de meester maar een beetje toeschietelijk wou zijn.
"Kom, Meester, zou hij dan dat werk niet kunnen inhalen?: Misschien kan ik hem thuis een beetje helpen. Ik weet wel niet veel, maar..."
Doch, eer de man uitgesproken had, zegt Meester: "Neen, beste man, dat gaat niet. En bovendien, waar zou dat naar toe moeten, vandaag de een verlof en morgen de ander, want natuurlijk, als ik het de een toesta, kan ik het de ander niet weigeren. En er gaat toch al zoveel van het onderwijs verloren. Je moest eigenlijk zelf wijzer wezen en die dingen niet vragen. De kinderen hebben maar één jeugd, en één schooltijd, en die mogen ze wel goed gebruiken. Als ze eenmaal van school af zijn, is 't uit met hun leren. Laat ze dus nu hun tijd maar nuttig besteden. Voor uitgangen hebben ze de vakanties."
"Ja Meester, u hebt wel gelijk, maar in de vakantie ben ik daarom niet vrij."
"Ja, dat is nu wel jammer, maar daar kan ik niets aan doen. School is school, en uitgaan is uitgaan. Dat zijn twee afzonderlijke dingen."
Deze laatste woorden zegt de anders niet onvriendelijke meester wat korzelig, zodat vader en zoon begrijpen, dat alle verder aandringen vruchteloos zou zijn en maar tot onaangenaamheden leiden. Ze keren zich dus langzaam om. "Als het dan niet kan, in vredesnaam, dan kan het niet," zegt de man, en dan tot zijn jongen: "Dan moet je morgen maar gewoon naar school gaan."
"Zeker," zegt de meester, met goedmoedige stem, "dat is heus het beste voor hem."
En vader en zoon gaan weg, zwijgend, met lome schreden, en vooral de kleine met een geheel terneergeslagen gezicht.
O, die braafheid! En die degelijkheid! En die pedagogische beginselvastheid! Ik wou, dat ze die meester met zijn dierbare zorg voor de geestelijke ontwikkeling van die arme jongen een vol jaar in de "Pedagogische Bibliotheek" opsloten. Dan kon hij zijn hart ophalen aan opvoedkundige ernst.
Een dag met je vader uit vissen! Maar wist die pedagoog nu niet, hoe dat voor een jongen een zaligheid is, waarbij zo goed als niets haalt? Een dag, een volle dag, en dan een schooldag, uit vissen - met je vader! 't Is zo uit de duffe, stoffige, roezemoezige stad- en schoolwereld verplaatst worden in de frisse, zuivere, rustige natuur, en daar vrij rondzwerven - met je vader!
Ik herinner me nog zo goed, wat zo'n dag voor mij was. 's Avonds te voren hadden we de hengels al in orde gemaakt en de snoeren nagekeken met de simmen en de haken. En dan hadden we voor vijf centen wormen gekocht en die verdeeld over enige wormenbakjes, met wat aarde er in. En dan had Moeder een grote hoeveelheid boterhammen gesneden met ,,wat er op", en die had ze tegen 't uitdrogen tussen tafelborden en onder stenen deksels geborgen. En dan hadden we alles netjes en ordelijk bij elkaar gelegd, om het de volgende morgen gereed te vinden, en waren vroeg gaan slapen. Slapen vóór 't donker was, dat ging moeilijk, en we woelden dan ook nog al wat heen en weer. Maar eindelijk kwam de slaap toch en sliepen we vast door, totdat Moeder ons, omstreeks half vier, met zachte stem wakker riep. Ze had ons eigenlijk wel willen laten slapen, we sliepen zo lekker, en ze gunde ons die rust zo graag. Maar ze gunde ons ook 't genot, en dus: "Toe jongen, vader is al klaar." En dan sprongen we er uit, kleedden en wiesen ons slaapdronken, aten onze boterham, dronken een glas melk, pakten ons boeltje bijeen, gaven Moeder een zoen en stapten met Vader de deur uit, waarna Moeder ons nog nakeek totdat we groetende de hoek omsloegen.
Wij mochten de hengels dragen. En nu ging het in de kille morgenlucht, straat in straat uit, door het in ochtendschemer nog rustende Amsterdam, naar de Willemspoort. Even daarbuiten was de Haarlemmerweg langs de Haarlemmervaart, en hier lag de trekschuit klaar. We sprongen er op, als oude bekenden, legden onze hele bagage van hengels, wormenbakken, visnetten en proviandzakken op 't dek, en liepen dan eens naar beneden, of het in de kajuit nog al gezellig was. Nee hoor, 't was boven 't leukste, en we bleven dan ook boven, al mocht straks, onder 't varen, het morgenwindje wat koel om de oren blazen.
Hoe heerlijk, de zon te zien opgaan, zo'n grote gouden schijf, oprijzend uit de nevelen over de vochtig groene weiden. En al die boerderijen, telkens weer een andere. En de boerenwagens, rijdende naar de stad. En dan weer eens aanleggen, om goederen of mensen te laden. En dan dat lekkere frisse gekabbel en geklots van het water. En het wuiven van het slanke riet, langs de kanten. Hier en daar zag je er een hengel uit steken, en als je er dan voorbij voer, zag je een opening in 't riet en daar in 't gras zat een visser, helemaal in z'n eentje. "Morgen!" riepen wij hem toe. "Geeft het wat?" - "Niks gedaan, hoor!" Ze bijten vandaag niet." -- Maar wij gingen verder. Van die drukke trekvaart moesten we niets hebben. We gingen naar Halfweg, en daar had je uitgestrekte plassen. Dat was ons viswater. Daar zaten ze. Mooie baars en snoek. En die zouden wel bijten.
Door Sloterdijk heen en dan nog eens zo'n vaart, een nog langere. Hè, wat was de zon al warm. Lekker zo in de koele morgen. Wil je wel geloven, dat ze langzamerhand al begon te steken? Maar je kon 't best uithouden. En naar beneden ging je in geen geval. Daar was niets te zien. En hier - wat ruim en hoog en mooi!
Eindelijk waren we in Halfweg. In een klein herbergje gebruikten we een kop warme thee, zo'n klein, gezellig herbergje, met biezen stoelen om oude, verveloze tafeltjes, en waarvan de boerin als een oude kennis met je sprak. En dan naar buiten, naar 't water. Snoeren afgewonden, vastgebonden, hengelstukken in elkaar gedraaid, aas aangeslagen, en gauw eens even ingelegd, om te zien, of de sim verschoven moest worden. Dan een rustig schilderachtig hoekje opgezocht, en je daar een poosje verstopt tussen 't riet.
O, hoe heerlijk is 't hier. Zacht golft het riet. Vóór je glinstert de watervlakte in levende rimpeltjes. En daarop danst of eigenlijk trilt de dobber, het gladde, rode kopje met de doorgestoken pen. Die stijve pen heeft zo iets eigenwijzigs, iets eigengerechtigs, iets pedants. Een ietsje maar. Maar toch genoeg, om een komische indruk te maken te midden van deze harmonie van ruisend riet en rimpelend water.
Wanneer je op de grond zit, met je oog dicht bij het water, wat is dan die glinsterende vlakte groot. Telkens verdwijnt de dobber uit je gezicht, niet doordat hij er niet meer wezen zou, o neen, dat pedante pennetje blijft aldoor even eigenwijzig boven het rode kopje uitsteken, of die hele goud-glinsterende kabbeling voor zijn plezier zoo schittert en trilt. Maar, wegdoezelend onder het zachte suizen en ruisen, raak je gauw in dromen verloren, en dan zie je niets meer dan een dooreenmengeling van groen en donker met gouden tipjes, waarin het pedante pennetje volkomen verdwijnt.
"Jongen, je hebt beet!" roept daar plotseling een stem achter je. Je trekt snel op, en boven 't donkere water schittert een zilveren vis, spartelend door de lucht. Hè, je hart klopt in je keel. 't Ging ook zo onverwacht. "Je moet niet zitten suffen," zegt de goedmoedige visser nog. "Anders vang je niet."
Je moet niet zitten suffen. En toch, na een poosje, daar is het weer. Is het de buitenlucht, die je zo soezerig maakt? Of dat stralende hemelblauw? Of ben je misschien te vroeg opgestaan voor zo'n kleine jongen? Langzamerhand komt het weer over je. Alles om je heen zingt met zachte, suizende stem. En boven dat stille natuurzingen uit hoor je telkens heldere klanken van vogels, van rietvinken. En dan strooien de leeuweriken, hoog uit het hemelblauw, naar alle kanten hun smeltend getierelier, hun zangerige serpentines, die de lucht vervullen als hoorbare zonneschijn. Daar komt het weer. Je drijft weer weg in vergetelheid. Het pennetje, het stijve, pedante pennetje, schiet naar beneden, als een eigengerechtige pedagoog, die door meester Duivel plotseling in de hel wordt getrokken. Maar je ziet het niet, je bent weggezonken in de vrede van een heerlijke harmonie, totdat een ruk aan je hengel je wakker schrikt uit je dromerijen en je snel ophaalt met al weer een goud-gevinde vis aan het eind van je snoer.
Vader is intussen aan 't rondvissen van de plas. Echte vissers zitten nooit. Die lopen aanhoudend verder. Ze wachten de vis niet af, maar zoeken ze op, telkens hun verleidelijk aas trillend inleggend in al weer een nieuw plekje krozig water. En zo is Vader een heel eind van ons af geraakt. Dat geeft ons een gevoel van eenzaamheid, dat ten laatste wat neerdrukkend werkt. Daarom staan we op, winden het snoer om de hengelroe, en gaan op stap, vijf, tien, vijftien minuten ver, totdat we weer bij Vader zijn en daarmee een behaaglijk gevoel van veiligheid en stille gezelligheid herkrijgen.
De ganse dag gaat het zo door, totdat de namiddagzon naar huis wenkt. Eerst wordt hier buiten, op een vlotje, de gevangen vis schoongemaakt, van schubben en ingewanden en vinnen ontdaan, daarna in een netje met gras gepakt, en nu, naar de schuit, jongens! Daar, daar heb je het jagertje, vooruit! Op het dek liggen we uit te rusten van de vermoeiende dag, slapende komen  we  in  Amsterdam. Daar maakt Vader ons zachtjes wakker, en aan zijn hand slepen we ons door het eindeloze stratennet voort. Thuis de vis in een emmer fris water uitspoelen. Morgen zal Moeder ze bakken. Of misschien vanavond nog? Eer de pan op 't vuur staat, liggen wij al onder de wol en soezen te midden van buitenlucht en zonneschijn en ruisend riet en glinsterend water. Uit een diepe slaap worden we de volgende morgen verkwikt wakker en gaan naar school, om de verloren schade in te halen.

Hebt u wel opgemerkt, waarde lezer, dat ik in die herinnering aan een dag uit vissen vanzelf uit de verleden tijd in de tegenwoordige tijd ben overgegaan? Daar zou mijn vroegere taalmeester zeker een dikke blauwe streep doorheen gehaald hebben. Dat mochten we niet doen. Als we in de verleden tijd begonnen waren, moesten wij daar ook in blijven, al dwong de levendigheid van het gebeurende ons ook nog zo tot een voorstelling in het heden. Maar de artikelen voor "School en Leven" gaan niet eerst door de handen van een blauwgepotlode taalmeester en zo verschijnen ze onder uw ogen met al de ongerechtigheden van de onverbeterde en onverbeterbare schrijver.

Eén ding wil ik echter wel zeggen, dat ik namelijk nooit die sprong uit de voorbijgegane tijd naar de huidige zou hebben gemaakt, als ik nu nog een dag uit mijn vroeger schoolleven had moeten beschrijven, in zoverre, dat leven een leerleven was onder de leiding van de meester, want - ik zou eenvoudig niet in de verleden tijd begonnen zijn, ik zou helemaal niet begonnen zijn, om de afdoende reden, dat ik me uit dat leerleven niets meer herinneren kan. Wel weet ik nog van de streken en ondeugendheden, die we in en om de school uithaalden, maar - is het niet leerzaam? - van het echte leerleven, waarom we dan toch jaren achtereen dag aan dag naar school gingen, weet ik zo goed als niets meer af. Ik zou geen schooldag kunnen beschrijven.
En wel een dag uit vissen? En dat, hoewel die slechts bij hoge uitzondering voorkwam, terwijl de schooldagen regel waren?
Zo is het. En hieruit ziet men, hoe dat leerleven buiten het hart van de kinderen omgaat. Die kleine jeugdmensjes leiden dan ook eigenlijk twee leventjes: één echt kinderleven, en een ander schijn leerleven; het eerste natuurlijk, het tweede kunstmatig: het eerste van binnen uit gegroeid en beheerst, het andere van buiten af opgedrongen en bedwongen; het eerste met hun volle hart, het andere met hun verplichte gehoorzaamheid. Is het wonder, dat ze zich in later jaren weinig of niets meer van dat laatste herinneren, terwijl het eerste tot in hoge grijsheid toe levendig voor de geest staat? Waar er geen innerlijk contact is tussen het nodig geoordeelde leerleven - óók, o geliefde broeders van de christelijke en katholieke scholen, tussen het nodig geoordeelde godsdienstige leerleven - en het waarachtige leven des harten, het groeiende gevoelsleven, daar dragen de kinderen het eerste als een kleed, dat ze straks uittrekken en vergeten. Neen, nog minder. Daar is het leerleven hun een stuk pakpapier, waarin ze een deel van hun gevoels- en geluksleven moesten inwikkelen en dat ze straks achteloos laten vallen en wegwaaien, wanneer dat gevoels- en geluksleven onbelemmerd mag uitgroeien. Dan zwerven de oude schooldagen als verfrommelde krantenpapieren over de straat, terwijl de oude geluksuurtjes als kostbare schatten der jonkheid worden meegedragen met dankbare liefde.
Daarom, pedagogen, als een jongen een dag uit Vissen wil gaan met zijn vader, zet dan geen gewichtig pedagogen gezicht en weiger het die jongen en zijn vader niet, maar zeg ja, en zeg dat met je volle hart, innig overtuigd, dat die jongen daar voor zijn leven meer aan heeft, dan aan het onmisbare stukje leerstof, dat hij nu uit uw methodische gang moet mislopen. Vrees niet, dat hij achter zal raken. Het leren gaat zo ontzettend langzaam, dat de andere kinderen in die éne dag onmogelijk zo ver vooruit komen, dat hij  't niet zou kunnen inhalen. Gun het kind zijn dag van vreugde, ook wanneer, hij  een ondeugende bengel is, die   't eigenlijk  niet  verdiend heeft.  Ja, sta het hem dan vooral toe. Een weigering verbetert hem nooit. Een inwilliging misschien. Laat  genade voor recht gelden en ge zult eens zien, wat heerlijke uitwerking dat vaak heeft.
En wanneer u het vissen een onedel en wreed vermaak vindt, dat u zelf niet meer zou kunnen smaken, zeg dan toch ja. En dat nog wel zonder door een preek het genot van de jongen voor die dag te bederven. Met een preek bekeert u de jongen en zijn vader niet. En een dag natuurgenot, zij het vissende, is ook een preek van overtuigende welsprekendheid. Dat weet ik uit mijn jeugd, waaruit ik tal van andere preken glad vergeten ben. Vooral een dag natuurgenot - met je Vader.

II.

Waarom heb ik die geschiedenis van het vissen zo uitvoerig verteld? Kan ik dan niet volstaan met eenvoudig te zeggen, dat en waarom het zo goed is, de jongens eens een dag vrij te geven? Zeker, maar ik moest doen uitkomen, doen vóélen, wat zo'n vrije dag voor een jongen betekent, opdat de onderwijzers, voor zo ver ze 't nodig hadden, tot instemming werden gebracht. Er zijn er nog zo veel, die bij de almacht der school zweren. En nu is het wel goed, dat we geloof hebben in de noodzakelijkheid van onze arbeid, in de onmisbaarheid van onze taak, maar dat mag niet gaan leiden tot overschatting. Wie hiervan genezen wil worden, moet zich eens heel krachtig zijn eigen vroegere schoolleven indenken. Dan zal hem blijken, hoe dat als een grote eenvormigheid in de verte ligt, waaruit best een dagje en wel een weekje gemist kon worden. Vooral onze bij millimeters ineengelegde methoden voeren ons tot de overschatting van het détail, alsof met het overslaan van één schakel het hele verband ineens verbroken was. Neen, het verstand der kinderen groeit niet door onze methodische kleinigheden. De kinderen verkeren korter of langer tijd in een stuk nieuwe leerstof, gaandeweg wordt dat hun eigendom, en soms, ineens, wordt het hun bewust. Dan breekt de nieuwe kennis door. Leren gaat langzaam, veel langzamer dan wij gewoonlijk denken. Wilt u eens echt ervaren, hóé langzaam? Herinner u dan maar even, dat het juiste inzicht in vermenigvuldigen u pas duidelijk werd, toen ge deze kunst zelf aan 't onderwijzen was. Hebt u zo iets nooit ondervonden? Toch meende uw onderwijzer vroeger heel zeker, dat u de zaak volkomen begreep. Dat komt: hij zat toen in zijn eigen denken verdiept in plaats van in dat van zijn leerlingen. En dat zal met ons nu ook wel eens het geval wezen. Wanneer we de hersenwerkzaamheid onzer leerlingen konden meemaken, wie weet, met wat een geduld we zodadelijk onze tred vertraagden, en hoe gans onbekommerd we de jongens een dag uit vissen stuurden, zo niet een week. Maar nu heb ik nog iets anders. Bij voorbaat moeten de onderwijzers - ik bedoel de niet-schoolhoofden - me echter beloven, dat ze niet kwaad zullen worden. Want wat ik zeggen ga, is geheel in hun voordeel. Maar,  sommigen  zijn  zo  gauw  op  hun  zelfstandige teentjes   getrapt,   dat   een   bovenmeester   -   zo   heet de verguisde nog hier in de residentie - uiterst voorzichtig moet wezen, dat hij zelfs in zijn goedaardige vlagen   de -vrienden   niet   beledigt   en  tegen   zich  in 't  harnas  jaagt.
Weet u, wat ik zeggen wou? Dat ook die bovenmeesters maar ja moeten zeggen, wanneer een onderwijzer eens een dagje uit vissen wil gaan, nu wel niet met zijn vader, maar met zijn jongen.-Uit vissen, of op een andere wijze uit genieten. Want voor een onderwijzer kan het toch ook zo'n verrukkelijk ding wezen, eens een dag buiten te dwalen, terwijl de hele wereld school heeft. Ik weet natuurlijk niet, of anderen net zulke boosaardige egoïsten zijn, als ik, maar ik geniet het meest van een vrije dag, als anderen lekker in school zitten. Dan is het geen officiële vakantie, en toch ben je vrij. Dan ziet de wereld er heel anders uit. Dan kijk je al in de stad de straten en mensen, ook vooral de straatventers en de winkels, met heel andere ogen aan dan gewoonlijk. Dan smul je zo gemeen in het geroezemoes, wanneer je toevallig een school voorbijkomt, waarin de kinderen hardop leren of de meester luid aan 't oreren is. Dan heb je net een gevoel van een vogel. Je bent vrij te midden van een gebonden wereld. En als je dan naar buiten gaat, o naar buiten, naar dat voor een stadsmens zo zalige buiten, dan geniet je dubbel, neen honderdvoud. Dan drink je het groen van de weiden in, of je zo ineens met een naar stilte en schoonheid dorstende ziel uit de dufheid der methodiek verplaatst bent naar de frisheid der natuur. Dan geniet je op één dag voor een jaar. Maar 't moet een doordeweekse dag zijn, geen zondag, en geen algemeen vrije dag. Een extra-tje, zoals wij mensen elkaar te weinig gunnen en bezorgen.
Heb ik nu de zelfstandige onderwijzers kwaad gemaakt? Of zijn ze zo zelfstandig nog niet, dat ze nog  wel zo'n dagje uit bovenmeesterlijke hand willen ontvangen?
Wat is de wereld toch hatelijk. Daar sist iemand me onder 't schrijven toe, dat ik niet zo kinderachtig moet zijn. Grote mensen zijn veel te degelijk, vooral volwassen opvoeders, om op die wijze behandeld en besproken te worden. En verbeeldt zo'n bovenmeester zich soms, dat hij iets meer is, een halve godheid bij voorbeeld, die de arme, sjofele klassenonderwijzer met een vrij dagje genadiglijk verblijden kan?
Neen, hatelijke sisser, dat verbeeldt zo'n bovenmeester zich niet. Daarvoor is de man nog zelf veel te blij, als hij er zo eens tussen uit mag trekken. Als hij zo eens alle zorgen zijner ambulante nietsdoenerigheid van zijn schouders mag laten glijden en één dagje rentenier zijn in de vrije, vrije wereld. Maar waarom moest gij nu mijn goedmoedige stemming eensklaps verstoren met uw kwaadstokende sisserij?
Eén ding is gelukkig. Die stem kwam niet van buiten af, maar van binnen uit. En daardoor kan ik hem aanstonds in zijn ware aard onderscheiden. Hij is de stem van mijn eigen verleden.
Er was een tijd, dat ik inderdaad met een hooghartig veroordelend "kinderachtig" tal van gewoon menselijke gevoelens en verhoudingen smalend verwierp. Wanneer toen een onderwijzer mij een dagje vrij vroeg, gingen we samen aan 't redeneren, aan 't onderzoeken, of de aangegeven reden wel een dag verlof wettigde, en dan analyseerde ik 't geval net zo fijn, dat hij tot de erkenning gedwongen werd (althans naar mijn mening), dat hier geen reden tot verlof bestond, maar.... dan was er voor hem de aardigheid ook al lang af. Zo'n redeneerziekte maakt iedereen in zijn leven door, als je zo tussen de twintig en dertig bent. Dan meen je, dat alles verstandelijk te regelen is, doch loopt intussen groot gevaar alle gevoelens des harten te vermoorden en in jezelf een koude, verstandelijke eigengerechtigheid te ontwikkelen, waarmee je ten slotte de omgeving verkilt.

Ouder geworden, begin je te begrijpen, dat er in de mens nog andere factoren werken dan logische krachten, en dat een plichtsbetrachting in overeenstemming met de voorschriften der principes wel eens inferieur kan wezen aan een gewoon plichtsleven, dat met blijde en ijverige opgewektheid zijn dagtaak verricht, doch óók wel eens voor een keer van die dagelijkse plichten ontslagen is, zij het ook dat gestrenge, beginselvaste braafheid hier een steekje aan los vindt. Alles is niet te beredeneren. Er zijn onberedeneerbare dwaasheden, (dwaas in het oog onzer wijsheid), die per slot van rekening rijker en vruchtbaarder zijn in levensvreugd en ook in levensdeugd, dan scherpzinnig beredeneerde verstandelijkheden.

In onze tijd van strijd, ook van strijd in de onderwijswereld tussen klassenonderwijzers en schoolhoofden, lopen we zo groot gevaar, die andere factoren uit het oog te verliezen, het persoonlijke en echt menselijke in de verhouding te doden, en ons te beknellen in de banden van reglementartikelen, véél meer dan nodig is. Zeker, ik zie de gevaren niet voorbij van een eenhoofdig bewind, dat zo licht tot misbruik van macht kan leiden, maar laten we toch ook de ogen wijd open houden voor het kwaad, dat ons bedreigt van een reglementen-regering, die in uniformiteit haar heil vindt en in een controle van vormelijkheden haar sterkte. Daarmee zijn we ten slotte allemaal achterop.

Niets toch zo onrechtvaardig als een wet, die met geen individuele verschillen rekening houdt; niets zo genadeloos als een reglement, dat geen hart heeft; niets zo vrijheid dodend als een regeling, die in naam der algemene vrijheid, elke persoonlijke vrijheid aan banden legt.

Mensen zijn kinderen, net zo goed als kinderen mensen zijn. We behandelen de kinderen dikwijls te kinderachtig, vergetende dat er een zelfstandigheid in hen rijpt, en de volwassenen soms te mensachtig, vergetende dat er altijd nog een kind in hen is blijven leven. En geen mens zo voornaam, zo invloedrijk, zo verstandig en zo zedelijk, of hij komt nog wel in omstandigheden, dat hij bij zijn stille wensen of uitgesproken verzoeken om een extra-tje heel kinderlijk in zijn hart denkt: Toe, zeg maar ja.
Ik sprak daar over bindende wetten en dacht toen aan het verenigingsleven en aan centralisatie in gemeentelijk- en rijksbewind. Over beide wil ik nog even doorgaan.
 
Het moet iedereen wel getroffen hebben, hoe de vakvereniging, ook die van de onderwijzers, de persoonlijke vrijheid van haar leden aan banden legt. Wie zich aan de genomen besluiten niet wenst te houden, wordt als lid geschrapt. Niet ten onrechte heeft men bijvoorbeeld de Sociaal Democratische Arbeiders Partij een politieke katholieke kerk genoemd, waarin de leken niets hebben in te brengen, maar de paus of de pausen de leiding voeren en gehoorzaamd moeten worden. Daarbij vergat men echter, ten eerste, dat die leiders gekozen worden en dus de partij door haar leiders zichzelf bestuurt, en ten tweede (als ik mij niet vergis), dat ook de macht in de Katholieke kerk oorspronkelijk uit de democratie is voortgekomen, zoals nu bijvoorbeeld ook de kerkelijke kiesverenigingen in de Protestantse kerk, dus verenigingen van leken, van leden, de ouderlingen, de diakenen, toezieners en ten slotte door hen ook de predikanten en de synode kiezen. En dan vergeet men ook dat er niemand lid van een partij of een vereniging of een kerkgenootschap behoeft te blijven. De dwang in die verenigingen kan men dus billijken, omdat hij van onder af is opgekomen en niemand langer binden kan dan deze zelf verkiest. Het is een dwang, waaraan men zich vrijwillig onderwerpt, indien men al niet zelf heeft meegewerkt om hem in te voeren.

Anders is het echter gesteld met de Staatsdwang. Men kan niet als lid van de Staat bedanken, tenzij men lust heeft de wildernis in te trekken. Op dit gebied moet daarom de dwang zoveel mogelijk beperkt worden en die kans heeft men te minder, naarmate de centralisatie groter wordt. Om alleen bij ons lager onderwijs te blijven, in de grote steden zien we het echte schoolleven, het echte uitleven van opvoedkundige en onderwijskundige idealen, langzamerhand, steeds meer, onder de druk komen van het algemene voorschrift. We weten, hoe dat in Frankrijk de ontwikkeling van de school belemmert. Het is wellicht voor een minister van onderwijs met zijn leger van ambtenaren heel gemakkelijk, dat voor heel Frankrijk hetzelfde leerplan, hetzelfde rooster geldt, waarbij alle kinderen van een zelfde leerhoogte op hetzelfde uur op dezelfde wijze aan dezelfde stof bezig zijn, maar voor die leerstof en die leerwijze en die leerkinderen, voor het leven en de bloei van het onderwijs, is het ten slotte verderfelijk, de dood in de pot. En ook in ons land dreigt het hier en daar die kant op te gaan. De voorvechters van de republikeinse school mogen het mijnentwege winnen: als de onderwijzers in 't algemeen zo hoog staan in alle opzichten, dat ze de dagelijkse leiding der schoolhoofden kunnen missen, is dat een te gelukkig verschijnsel, dan dat we er ons niet over zouden verheugen. Ieder chef moet blij zijn, als hij tengevolge der betrekkelijke volkomenheid zijner ondergeschikten misbaar is geworden. Maar - laten die voorvechters niet vergeten, dat er nog een veel ellendiger chef is dan een ambulante bovenmeester: de domme, harteloze, starre, onbewegelijke administratie. Met een bovenmeester - hij is toch ook een mens - is nog te spreken en ook hij staat onder de invloed van de geest des tijds, maar wie met de administratie wil strijden, stikt in de duffe papierrommel. Daartegen hield zelfs een Multatuli het niet uit. En die was taai.

Ik wil dus zeggen: laten we bij het onderwijs ons uiterste best doen, om de persoonlijke vrijheid zo ver mogelijk door te zetten, zo hoog mogelijk te houden.

En laten de leden van Rijks- en Gemeentetoezicht ons daarbij helpen. Voor hen, ik voel en begrijp het best, is de verleiding zo groot, om in de richting der centralisatie te sturen. Al die verscheidenheid is zo moeilijk te overzien en te controleren. Maar toch - uit die verscheidenheid spreekt het leven. En omgekeerd, het grote leven zelf met zijn eisen dwingt ons wel naar een zekere eenheid. Doch 't is zo'n groot verschil, of die eenheid gegroeid is en steeds vergroeien kan, of dat ze in elkaar is gezet als de spaken en velgen van een wiel en door een ijzeren band onbeweeglijk bijeengehouden wordt.

Stel u eens voor, dat het leven der huisgezinnen, de inrichting der maaltijden, de verhouding tussen ouders en kinderen minutieus door de wet geregeld werd. Dat de bemoeizucht der tirannieke vrijheidsmannen ook daar het leven tot een poppenkast maakte, waarvan de poppen mochten dansen naar het trekken der wetsartikelen. Zou het huiselijke en maatschappelijke leven niet alle bekoorlijkheid voor u verliezen en u liever de wildernis intrekken dan in zulk een beschaving te verstenen tot een stuk gietwerk?

Welnu, liever moet de school groeien in de richting van een ideaal huisgezin dan in die van een leger.

Het is zo goed, als we onder alle verhoudingen de vrijheid hebben tot een ja-zeggen. Ik bedoel: dat is in zedelijk opzicht zo goed. Wat blijft er over van onze zedelijke groei, wanneer we als machineraadjes lopen moeten naar het ingrijpen der tanden. Wat verdienste steekt er in, overeenkomstig artikel zoveel van de wet, iemands rechten niet te krenken. Wettige braafheid is geen braafheid.
Gehoorzaamheid aan de wet is iets zo geheel anders dan gehoorzaamheid aan een beginsel, dat niets te eisen had dan - een beetje zelfverloochening, een beetje meegevoel, een beetje welwillendheid; zo geheel anders dan gehoorzaamheid aan de zedelijke eis der liefde. En zullen we niet verstarren in gereglementeerde braafheid, dan moeten we vrijheid hebben tot toestaan en weigeren.

Maar - zegt de klassenonderwijzer - als u, bovenmeester, zo op die vrijheid gesteld bent, wilt u dan ons in wettelijke afhankelijkheid houden? Geenszins. Hoe eer de zelfstandigheid der onderwijzers wettelijk geregeld is, hoe liever. Ik ben er geen greintje bang voor, wat zeg ik, ik zou me er zelf sterker door voelen. Maar ook dan nog zal er veel geregeld moeten worden bij onderlinge welwillendheid - zie slechts naar de verhoudingen op de H.B.S. en de Gymnasia. Ook dan zal van het menselijke nog veel meer afhangen dan van het wettelijke. En zo lang het niet zo is....
Nu kom ik wellicht in botsing met sommige collega's-schoolhoofden. Maar fiat, ik waag het er op.
Geef, zou ik willen zeggen, de onderwijzers een maximum van vrijheid in hun klasse. Wanneer zij met hart en ziel werken en ze willen iets liever anders dan gij, zeg dan ja. Het scheelt zo enorm veel, of iemand naar zijn eigen zin en inzicht iets mag inrichten en uitvoeren. Dan is er vaak zoveel meer ambitie. En, mijn hemel, denkt ge, dat over dertig jaar die kinderen nog weten, of ze de vermenigvuldiging   zus of zo geleerd hebben?

Verdenk me niet van gebrek aan ernst, beschuldig me niet van lichtvaardigheid, wanneer ik over geschillen van methodiek en zo gemakkelijk schijn heen te glippen. Doch, indien mogelijk, erken met mij, dat er in de persoonlijke lust en liefde van de klassenonderwijzer - die dan toch het onderwijs moet geven - een véél belangrijker factor in 't spel komt. Het hart van die man is ja wat meer waard dan de voortreffelijkste leergang en het nauwkeurigste leerplan. En zulk een vrijheid van de klassenonderwijzer sluit volstrekt niet de invloed van het schoolhoofd buiten. Eer zou ik zeggen: integendeel.

Het spreekt van zelf, waar een ja-zeggen mogelijk is, moet ook een neen-zeggen kunnen voorkomen. De Genestet heeft gelukkig geprezen, wie neen durft zeggen. En hij had gelijk. Maar juist hij, die de macht en de moed heeft om neen te zeggen, hij bereikt zo verbazend veel met een ja. Dat is toch niet het ja van de slapheid, maar het ja der zelfbewuste kracht, het ja van 't gelovend vertrouwen, en dit ja kan niet anders dan sterkend werken.


Home