Hoe een arm koorknaapje dictator werd
Volkskrant 5 oktober 2007
Olaf Tempelman


In Stalins jeugdjaren behandelt biograaf Simon Sebag Montefiore het onstuimige liefdesleven van de dictator, maar hij legt ook de wortels bloot van diens extreme achterdocht en waanvoorstellingen.

De straatarme, diepgelovige, door haar drankzuchtige en loshandige echtgenoot verlaten Georgische vrouw Jekaterina 'Keke' Dzjoegasjvili had maar één doel in haar leven. Zij wilde haar oogappel Jozef een plaats bezorgen op het gerenommeerde orthodoxe seminarie van Tbilisi. Van je zoon een priester maken, die droom koesterde elke Georgische moeder in die tijd.
   Jozef was een voor zijn leeftijd klein, pokdalig kereltje met een stijve linkerarm en een zangstem die iedereen in vervoering bracht. Ondanks zijn geringe lengte had hij het in de gewelddadige stratenvan zijn geboortestad Gori al gebracht tot bendeleider.
   Moeder Keke liep stad en land af voor haar geliefkoosde kind, op zoek naar geld en machtige steunpilaren. Een ver familielid deed een goed woordje bij een invloedrijke orthodoxe priester: 'Help deze vrouw alsjeblieft. Het zal een even goede daad zijn als het bouwen van een hele kerk.'
   Die aanbeveling mag achteraf ironisch worden genoemd, constateert Stalins biograaf Simon Sebag Montefiore droogjes. Als Sovjetleider zou Keke's koorknaapje op ruime schaal kerken verwoesten en een groot aantal priesters laten executeren. Niet alleen voor de orthodoxe kerk was het beter geweest als Keke niet in haar doel was geslaagd. Ongeveer twintig miljoen doden mogen Jozef Dzjoegasjvili, beter bekend onder zijn bijnaam Man van Staal, 'Stalin', direct worden aangerekend.
   Stalins toelating tot het seminarie was het kantelmoment in zijn leven, stelt Montefiore. Het is onwaarschijnlijk dat hij het zonder die opleiding tot Lenins opvolger had geschopt De school voorzag hem van een brede kennis en maakte de denker in hem wakker - de over lijken gaande bandiet was dat al. Het was een fatale combinatie. Een flink stuk van Europa zucht nog altijd onder de gevolgen van het grootse én misdadige project dat Stalins uitvoering van de marxistisch-leninistische heilsleer was.
   Simon Sebag Montefiore schreef over Stalin eerder de bestseller Aan het hof van de Rode Tsaar. De afgelopen jaren spitte Montefiore recent geopende archieven in Georgië en Rusland uit om Stalins jeugd in kaart te brengen. De biograaf verklaart zich vooral aan dat karwei te hebben gezet om af te rekenen met een misverstand dat Trotski, ooit Stalins concurrent bij de opvolging van Lenin, de wereld in hielp: dat Stalin ten tijde van de Russische Revolutie van 1917 niet meer was dan 'een onopvallende provinciaal'.
   In Stalins jeugdjaren levert de biograaf volop illustratiemateriaal voor wat genoegzaam bekend is geworden: dat Stalin al ruim voor











Stalin als jongen. Foto Getty Images

1917 door Lenin werd beschouwd als een cruciale steunpilaar. Stalins gangsterpraktijken in de Kaukasus zag Lenin niet alleen als een noodzakelijk kwaad om de bolsjewistische partij te financieren, hij moedigde die praktijken ook aan. Lenin had een afkeer van de 'theedrinkers' in de partij en bewonderde de 'werkers'. Stalin was de bolsjewistische werker par excellence. De bandiet stond dichter bij hem dan de redenaar Trotski, die te vol was van zichzelf om aandacht te hebben voor zijn vijanden. Dat Trotski na Lenins dood het onderspit dolf, had veel te maken met zijn onvermogen de scherpe denker te herkennen in de pokdalige bandiet uit Georgië.
   Stalin verslond op het seminarie boeken, raakte in de ban van het Marxisme, verliet de school en begon terreuracties tegen de gevestigde orde. In de jaren 1900-1917 werd hij vele malen gearresteerd, veroordeeld, gevangen gezet en verbannen. Het tsaristische regime was in vergelijking met dat van hemzelf een paar decennia later mild en vergevingsgezind. Als Sovjetleider zette Stalin alleen al in 1937 -1938 anderhalf miljoen mensen voor het vuurpeloton, als gevangene werd hem nauwelijks een haar gekrenkt. Meestal was hij snel weer op vrije voeten. Zijn intimiderende persoonlijkheid hielp daarbij. Stalin bleek zowel in als buiten de gevangenis dingen naar zijn hand te kunnen zetten.
   Montefiore besteedt veel aandacht aan de vrouwen en (vaak jonge) meisjes die het bed deelden met de ex-seminarist. Toch was de jonge Stalin geen Don Juan. De bolsjewistische zaak ging altijd boven de liefde.
   Misschien de belangrijkste verdienste van Montefiore's boek is dat het de wortels blootlegt van de geestesziekte waarmee Stalin nog steeds wordt geassocieerd, de paranoia. Die was niet aangeboren, maar een gevolg van het succes waarmee de tsaristische staatsveiligheidsdienst, de Ochrana, de ondergrondse bolsjewistische cellen wist te infiltreren. Stalin executeerde steeds collega's die hij ervan verdacht spionnen te zijn van de tsaar - om even later verraden te worden door kameraden van wie hij geen verraad had vermoed.
   Stalin was niet de enige die in deze jaren bevangen raakte door een extreme achterdocht en waanvoorstellingen. Montefiore: 'De Ochrana mag er dan niet in zijn geslaagd de Russische Revolutie te voorkomen, ze boekte zoveel succes bij het vergiftigen van het denken van revolutionaire gangmakers dat de bolsjewieken elkaar dertig jaar na de val van de tsaren nog altijd afmaakten in een heksenjacht naar niet-bestaande verraders.'
   Het was de biografie ten goede gekomen als deze oprukkende paranoia wat meer aandacht had gekregen dan de jonge meisjes aan wie de revolutionairen zich vergrepen. Toch is Stalins jeugdjaren een belangrijk en geslaagd boek - en een beter boek dan Aan het hof van de Rode Tsaar. Het heeft meer vaart, meer samenhang en bevat meer schokkende onthullingen. Wie het heeft gelezen, heeft antwoord op de vraag hoe een arm Georgisch koorknaapje een paar decennia later een immens rijk kon bestieren.
Olaf Tempelman


***
Stalins jeugdjaren - van Rebel tot
Rode Tsaar

Simon Sebag Montefiore
Vertaald uit het Engels door Hans E. van Riemsdijk, Nieuw Amsterdam; 496 pagina's; € 25,-
ISBN 978 90 223 2173
 
 


Survey | SEO

Home


Terug naar Biografieën


Zie ook Wikipedia