Marcel van Dam
Ik geloof niet in 'de' waarheid
De Volkskrant 27 december 2007
De christelijke kerken gaan op missie' zo opende de Volkskrant de dag voor Kerstmis. Het christendom strijdt met de islam om de eerste plaats in de godsdienstcompetitie.
In dezelfde krant op de Forumpagina een artikel van Spengler, een columnist van de Asia Times Online die de naam van de schrijver van Untergang des Abendlandes niet toevallig als schuilnaam heeft gekozen. Hij ziet als enige redder van het westen de paus van Rome en de katholieke kerk.
Op dezelfde pagina een column van Arie Elshout die weer eens benadrukt dat democratie en mensenrechten universele waarden zijn waarvoor het Westen ook op missie moet, desnoods met geweld, omdat iedereen in de wereld ernaar snakt.
Ten slotte op dezelfde pagina een hoofdartikel onder de kop: 'Secularisatie kan niet worden afgedwongen' waarin - enerzijds, anderzijds - wordt betoogd dat het tussen gelovigen en ongelovigen blijft behelpen.
Getuigt die focus op godsdienst en 'de' waarheid van een opflikkering rond de Kerstdagen? Misschien een beetje. Maar als je de aandacht in de media in de afgelopen jaren voor allerlei vermeend geestelijk houvast overziet, is het duidelijk dat de zoektocht naar absolute waarheden een hoogtepunt beleeft.
Die nieuwe behoefte heeft alles te maken met globalisering, vooral van informatievoorziening, en de wereldwijde grote volksverhuizing die daarmee verband houdt.
Culturen zijn, in tegenstelling tot vroeger, niet langer min of meer gesloten waardesystemen. Door migratie, televisie en internet is het onmogelijk geworden je af te schermen van vreemde godsdiensten en ideeën. Als gevolg daarvan zijn mensen bang geworden om in eigen land en cultuur ontheemd te raken. En overal waar zekerheden worden bedreigd, neemt de afkeer van het vreemde en het verlangen naar 'de' waarheid toe. Bij ons en in de rest van de wereld.
De gezochte waarheden hebben vele verschijningsvormen. Gelovigen zoeken de waarheid bij een opperwezen dat heerst over goed en kwaad. Zij het dat, om de logica te ontzien, het kwaad wordt gedelegeerd aan de duivel. Omdat iedere cultuur zijn eigen god heeft en er maar één absolute waarheid kan zijn, is de eigen god natuurlijk de enige echte en moet de andere worden gekleineerd.
Of men zoekt wanhopig naar een eigen identiteit, voor zichzelf en de groep waarin men verkeert of het land waarin men woont. De zoektocht naar een eigen identiteit is een zoektocht naar de verschillen waarmee men zich in positieve zin onderscheidt van anderen. Iedereen heeft de neiging tot een groep te willen behoren die beter is dan de rest, ook in morele zin.
De overtuiging de absolute waarheid en het beste waardesysteem te bezitten noopt natuurlijk tot missionaire activiteiten. Je mag de rest van de wereld (in de koloniale tijd zeiden we 'de arme zwartjes') de waarheid toch niet onthouden? Ook niet als de rest van de wereld het achterlijke idee heeft zelfde waarheid in pacht te hebben. Want het is aan racistisch grenzend paternalisme, zegt Arie Elshout, om bijvoorbeeld de rest van de wereld de democratie te willen onthouden.
Ik wil niemand in de rest van de wereld democratie onthouden. Maar ik weet dat 'democratie' niet zo'n eenduidig concept is als Elshout veronderstelt. En omdat volgens mij het recht op leven het belangrijkste fundamentele recht is, vind ik het eerder misdadig dan paternalistisch om voor andere volkeren te beslissen dat zij voor ons concept van democratie bereid moeten zijn hun leven te offeren.
Bij ons heeft de democratie honderden jaren nodig gehad om in te slijten. Het is waanzinnig om dat deel van een cultuur dat democratie wordt genoemd, te willen bombarderen in een cultuur die het systeem nooit heeft gekend.
Ik geloof niet in het bestaan van 'de' waarheid. Die kent mij te veel gezichten. Ik ben geen cultuurpessimist zoals Spengler. Maar ik ( deel zijn opvatting dat 'er zoveel morele codes als culturen zijn'.
Ik geloof dat er cultureel bepaalde waardesystemen zijn die vanuit die cultuur moeten worden begrepen. Wereldwijde waardenconsensus kan alleen inslijten op de manier waarop ook binnen een cultuur normen en waarden veranderen.
Ik voel me thuis in de westerse cultuur en ik vind het daarom de moeite waard de normen en waarden van die cultuur te beschermen. Niet omdat ze van een moreel hoger gehalte zijn, maar omdat ik mijn manier van leven wil beschermen. Mijn cultuur is over vijftig jaar weer een andere. Die door mijn kleinkinderen weer zal worden beschermd.
Cultureel fundamentalisme is een vorm van apartheidsdenken!
