Marcel van Dam

Ik geloof niet in 'de' waarheid

De Volkskrant 27 december 2007


De christelijke kerken gaan op missie' zo opende de Volkskrant de dag voor Kerstmis. Het christendom strijdt met de islam om de eerste plaats in de godsdienstcompetitie.
In dezelfde krant op de Forumpagina een artikel van Spengler, een columnist van de Asia Times Online die de naam van de schrijver van Untergang des Abendlandes niet toevallig als schuilnaam heeft gekozen. Hij ziet als enige redder van het westen de paus van Rome en de katholieke kerk.
Op dezelfde pagina een column van Arie Elshout die weer eens benadrukt dat democratie en mensenrechten universele waarden zijn waarvoor het Westen ook op missie moet, desnoods met geweld, omdat iedereen in de wereld ernaar snakt.
Ten slotte op dezelfde pagina een hoofdartikel onder de kop: 'Secularisatie kan niet worden afgedwongen' waarin - enerzijds, anderzijds - wordt betoogd dat het tussen gelovigen en ongelovigen blijft behelpen.
Getuigt die focus op godsdienst en 'de' waarheid van een opflikkering rond de Kerstdagen? Misschien een beetje. Maar als je de aandacht in de media in de afgelopen jaren voor allerlei vermeend geestelijk houvast overziet, is het duidelijk dat de zoektocht naar absolute waarheden een hoogtepunt beleeft.
Die nieuwe behoefte heeft alles te maken met globalisering, vooral van informatievoorziening, en de wereldwijde grote volksverhuizing die daarmee verband houdt.
Culturen zijn, in tegenstelling tot vroeger, niet langer min of meer gesloten waardesystemen. Door migratie, televisie en internet is het onmogelijk geworden je af te schermen van vreemde godsdiensten en ideeën. Als gevolg daarvan zijn mensen bang geworden om in eigen land en cultuur ontheemd te raken. En overal waar zekerheden worden bedreigd, neemt de afkeer van het vreemde en het verlangen naar 'de' waarheid toe. Bij ons en in de rest van de wereld.
De gezochte waarheden hebben vele verschijningsvormen. Gelovigen zoeken de waarheid bij een opperwezen dat heerst over goed en kwaad. Zij het dat, om de logica te ontzien, het kwaad wordt gedelegeerd aan de duivel. Omdat iedere cultuur zijn eigen god heeft en er maar één absolute waarheid kan zijn, is de eigen god natuurlijk de enige echte en moet de andere worden gekleineerd.
Of men zoekt wanhopig naar een eigen identiteit, voor zichzelf en de groep waarin men verkeert of het land waarin men woont. De zoektocht naar een eigen identiteit is een zoektocht naar de verschillen waarmee men zich in positieve zin onderscheidt van anderen. Iedereen heeft de neiging tot een groep te willen behoren die beter is dan de rest, ook in morele zin.
De overtuiging de absolute waarheid en het beste waardesysteem te bezitten noopt natuurlijk tot missionaire activiteiten. Je mag de rest van de wereld (in de koloniale tijd zeiden we 'de arme zwartjes') de waarheid toch niet onthouden? Ook niet als de rest van de wereld het achterlijke idee heeft zelfde waarheid in pacht te hebben. Want het is aan racistisch grenzend paternalisme, zegt Arie Elshout, om bijvoorbeeld de rest van de wereld de democratie te willen onthouden.
Ik wil niemand in de rest van de wereld democratie onthouden. Maar ik weet dat 'democratie' niet zo'n eenduidig concept is als Elshout veronderstelt. En omdat volgens mij het recht op leven het belangrijkste fundamentele recht is, vind ik het eerder misdadig dan paternalistisch om voor andere volkeren te beslissen dat zij voor ons concept van democratie bereid moeten zijn hun leven te offeren.
Bij ons heeft de democratie honderden jaren nodig gehad om in te slijten. Het is waanzinnig om dat deel van een cultuur dat democratie wordt genoemd, te willen bombarderen in een cultuur die het systeem nooit heeft gekend.
Ik geloof niet in het bestaan van 'de' waarheid. Die kent mij te veel gezichten. Ik ben geen cultuurpessimist zoals Spengler. Maar ik ( deel zijn opvatting dat 'er zoveel morele codes als culturen zijn'.
Ik geloof dat er cultureel bepaalde waardesystemen zijn die vanuit die cultuur moeten worden begrepen. Wereldwijde waardenconsensus kan alleen inslijten op de manier waarop ook binnen een cultuur normen en waarden veranderen.
Ik voel me thuis in de westerse cultuur en ik vind het daarom de moeite waard de normen en waarden van die cultuur te beschermen. Niet omdat ze van een moreel hoger gehalte zijn, maar omdat ik mijn manier van leven wil beschermen. Mijn cultuur is over vijftig jaar weer een andere. Die door mijn kleinkinderen weer zal worden beschermd.
Cultureel fundamentalisme is een vorm van apartheidsdenken!


Home
Marcel van Dam schrijft in de Volkskrant van 27 december j.l.: "ik geloof niet in 'de' waarheid" spreekt tot de verbeelding.
Dit is nu een artikel waar wat mee te doen is. Vooraf zei gezegd dat ik Marcel van Dam mag omdat hij een van de laatste Uylianen is. Niet een dwaze volgeling van Joop den Uyl maar uit het goede hout gesneden. Van Dam verraadt zijn roots als socioloog niet. Het is ook een mild en niet polariseerd artikel toch heb ik er een paar kanttekeningen bij:
De titel van zijn artikel is al paradoxaal… van Dam gelooft niet in de waarheid niet in 1 absolute onomstotelijke waarheid…. De uitspraak zelf is dus ook niet helemaal waar… men leze of herleze het eerste hoofdstuk uit "de compositie van de wereld" van Harry Mulisch dat begint met de leugenaar.
De vraag bij de waarheid die ik zou willen stellen is: als er al een absolute waarheid zou bestaan wat is daar dan mis mee?
Het enige dat ik kan bedenken is dat ik als mens niet de ruimte krijg van een andere mens om deze waarheid zelf te ontdekken en dat ik door die mens gedwongen word zijn waarheid voor waar aan te nemen, want dat zou ik verschrikkelijk vinden het maakt mij namelijk onvrij.
Toch is de tendens van alle tijden om iemand de waarheid op te leggen zelfs het schrijven van dit weerwoord kan zo'n verhulde poging zijn… ik weet het beter als Marcel en zal hem eens met alle slimheid in mij, alle hoeken van de wereld laten zien….
Dat kan en komt veel voor en het kan mij ook overkomen in het vuur van het debat.
Toch kan de mens niet zonder 'de' waarheid. Alle wetenschap is gebaseerd op iets dergelijks als waarheid uiteindelijk zullen ook alle wetenschappen samenkomen in 1 wetenschap als je het helemaal doordenkt en ook dan nog zullen de mensen de vrijheid opeisen hun eigen waarheid te vinden. Echter naarmate meer mensen vanuit eenzelfde waarheid leven en samenleven, komt er ook meer draagkracht voor…. totdat een nieuwe waarheid en diepergravende, meer omvattende waarheid zich aandient… dan zal er een fase van onzekerheid optreden totdat een nieuw evenwicht gevonden is het gaat niet anders bij de individuele mens en bij de groepen mensen totaan landen en de wereld toe. De waarheid verandert dus? Is aan verandering onderhevig.. is er een eindwaarheid? En als het al zo is is die dan dwingend voor te schrijven?
Als we naar het voetbalspel kijken dan zien we dat dit spel op een aantal regels gebaseerd is… niemand maakt zich daar zorgen over en niemand denkt er eigenlijk 1 seconde over na dat ze er zijn. Toch hebben deze eenvoudige en relatief willekeurige regels het vermogen iedere wedstrijd weer een andere gedaante te geven, iedere wedstrijd weer… en zo zou ik me kunnen voorstellen dat er in ieder mens een geheime code zit die ieder mens kan ontdekken en die code stelt ons in staat met elkaar samen te leven, samen te werken… deze code schrijft ons niet voor zo moet het nee, net zoals in het voetbalspel in principe iedere speler vrij is te voetballen op zijn of haar manier… zo maakt de code het mogelijk dat we met elkaar kunnen communiceren van mens tot mens… maar dat doen we toch al? Als we een ander de hersens inslaan is dat ook communiceren echter we moeten als mens ook leren menswaardig met elkaar om te gaan een moraliteit te ontwikkelen een geheugen te hebben ook dit is een leerproces en niet van buitenaf oplegbaar.
En in die zin heeft Marcel van Dam gelijk als hij zegt ik leef in deze situatie en vandaaruit bescherm ik wat in deze situatie is opgebouwd. Het is ook een levensbehoefte van ieder mens enige stabiliteit om zich heen te hebben. Echter deze stabiliteit mag weer niet ten koste gaan van de instabiliteit van anderen….. dus is deze stabiliteit aan verandering onderhevig we moeten… moeten doorgroeien hier is geen keuze te maken we worden gedwongen gaan we niet mee in dit proces dan ontstaan er problemen. Het leven, het mens-zijn is niet iets dat vanachter het bureau geregeld kan worden of vanachter het beeldscherm van de PC of vanachter de regeringstafel.
Regeren is vooruitzien waar brengt het proces ons in de volgende fase van onze ontwikkeling en wat is er dan allemaal nodig. En dan niet zoals het nu gespeeld wordt in voorschrijvende afdwingende zin nee als voorwaarden scheppend de mens de mensen vrij latend er wel of niets mee te doen. Dit probleem is van alle verhoudingen ook in de opvoeding kunnen we kinderen onderwerpen of knechten we kunnen ze ook een eigen verantwoordelijkheid geven. En ook in de verhouding van overheid tot burger… we kunnen als overheid het volk knechten en onderdrukken en ze ongewild te werk stellen maar we kunnen deze burger ook zijn of haar eigen verantwoordelijkheid terug geven en de voorwaarden scheppen dat deze burger zijn eigen verantwoordelijkheid ook vorm kan geven.
Het fundament is dan de menselijke waardigheid bestaande uit de menselijke vrijheid en de eigen verantwoordelijkheid.
Marcel bedankt.

Jan van Zuchtelen


Home